Strona główna / Zabytki / Chomętowo - Dwory
Architektura rezydencjonalna

Chomętowo - Dwory

Rozmiar czcionki
A A A
Dwór obronny

Budynek zlokalizowany jest we wschodniej części półwyspu Jeziora Osiek, w ramach no­wożytnego zespołu dworsko-folwarcznego, powstałego w miejscu średniowiecznego zało­żenia obronnego z czytelną po stronie wschodniej fosą. Obiekt znajduje się na wyniesie­niu terenu, w południowo-wschodnim narożniku zespołu zabudowy, wyznaczającej ob­szerny dziedziniec o charakterze gospodarczo-reprezentacyjnym. Budynek przylega od strony północnej do zrujnowanej stodoły, od strony zachodniej sąsiaduje ze skrzydłem XIX-wiecznego budynku dworu.

Chomętowo to miejscowość o genezie średniowiecznej, wzmiankowana po raz pierwszy w 1326 roku, kiedy to wojska Władysława Łokietka spustoszyły wieś. Natomiast w 1333 roku Betkin von der Osten najechał na tutejszy zamek (Burg). Być może w ramach tego założenia znajdował się omawiany dwór obronny, datowany na podstawie badań architek­tonicznych na początek XIV wieku.

W 1337 roku miejscowość obejmowała lenno Henigusa (Kremzow) i 56 łanów chłop­skich. Od 1350 roku dobra znajdowały się w posiadaniu rodu von der Osten z Drezdenka. Według przekazu z 1374 roku właścicielem jest margrabia, który oddał założenie obronne wraz z dworem w ręce Jacoba von Papstein i Bedekena von dem Borne. W 1393 roku jako właściciel wymieniony został Jacob von Papstein. Następnie zespół wraz dworem przeszedł w posiadanie Zakonu Krzyżackiego. Przebywali w nim często krzyżaccy wójtowie Nowej Marchii. W tym też czasie prowadzono w obrębie założenia roboty budowlane o charakte­rze fortyfikacyjnym, wzmiankowane w dokumentach krzyżackich. W latach 1411 i 1422 zamek był plądrowany przez wojska polsko-litewskie, a w 1433 – husyckie. Zniszczenia spowodowały konieczność przeprowadzenia kolejnych prac wykonanych przez Henryka Rabensteina. W 1454 roku założenie przywrócono rodowi von Papstein, ale w 1465 roku Burchard von Papstein zrzekł się majątku na rzecz elektorów brandenburskich. Znajdowa­ła się tutaj m.in. wdowia rezydencja Elżbiety Hohenzollern. Następnie założenie stanowi­ło siedzibę wójta Nowej Marchii – Henryka von Borke, aby od lat 70. XV wieku do 1945 roku znajdować się w posiadaniu rodu von Brand.

W 1878 roku von Brandowie z Chomętowa, Długiego, Ługów i Osieka, utworzyli majo­rat liczący 6230 ha. Na czele ordynacji stanął płk. Eusebius von Brand. Właściciele mająt­ku pobudowali w Chomętowie założenie folwarczne wraz z budynkiem dworu, datowa­nym na lata 70. XIX wieku. Średniowieczny budynek służył funkcjom mieszkalnym praw­dopodobnie jeszcze w XIX wieku. Następnie został adaptowany na cele gospodarcze, któ­rym służy do dnia dzisiejszego.

Po II wojnie światowej majątek ziemski został znacjonalizowany. Zabudowania zespołu dworsko-folwarcznego stanowią aktualnie własność zamieszkałej tutaj społeczności łem­kowskiej, przesiedlonej w 1947 roku w ramach akcji „Wisła”. Część nieruchomości jest własnością komunalną.

Dwór został wzniesiony na planie prostokąta, założonym na osi północ – południe. Obiekt wybudowano z cegły ceramicznej w wątku wendyjskim i wielowozówkowym na zapra­wie wapiennej na wysokiej kamiennej podbudowie i kamiennych ławach fundamento­wych. Budynek jest podpiwniczony, dwukondygnacyjny, nakryty dachem dwuspadowym. W elewacji frontowej, zlokalizowanej od strony dziedzińca, usytuowane są dwa nowożytne wejścia do pomieszczeń piwnicznych oraz jedno oryginalne, prowadzące na pierwszą kon­dygnację, dostępne pierwotnie poprzez drewniany ganek. Powyżej, po obu stronach wej­ścia znajdowały się dwa ostrołucznie zamknięte okna, obecnie zamurowane, doświetlające wnętrze. W elewacji tylnej zachowały się dwa wąskie okna, świadczące o militarnym cha­rakterze budowli. Na południowym i północnym skraju elewacji znajdują się sztraby, prze­widziane prawdopodobnie do budowy muru obronnego okalającego założenie. W elewa­cji południowej, w przyziemiu budynku, zlokalizowane jest zamurowane wejście i półko­liście zamknięty otwór w wykuszu, stanowiący relikt locus secretum – średniowiecznej ubi­kacji. Elewacja północna pozbawiona jest otworów okiennych i drzwiowych. Wnętrze bu­dynku podzielone było na dwie, być może jednoprzestrzenne kondygnacje, skomuniko­wane drewnianymi schodami. W narożniku południowo-wschodnim zachowały się relik­ty oryginalnego pieca oraz przewodu kominowego. Więźba dachowa budynku jest nowo­żytna, drewniana, o unikalnej w swym wyrazie dekoracyjnej ciesiołce.

Od XIX wieku budowla pełniła funkcję spichlerza, w związku z czym miała miejsce prze­budowa wnętrza i wydzielenie pomieszczeń piwnicznych, sklepionych odcinkowo oraz wy­sokiego parteru, piętra i poddasza.

Po II wojnie światowej nie prowadzono niemal żadnych remontów w obrębie budynku. Według relacji jednego z właścicieli, pod koniec lat 60. XX wieku nastąpiła katastrofa bu­dowlana, w efekcie której zniszczeniu uległ północny szczyt budynku, następnie prowizo­rycznie naprawiony.

W 2006 roku z inicjatywy Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przepro­wadzono badania architektoniczno-archeologiczne. Na ich podstawie przebadano posado­wienie obiektu oraz dokonano chronologicznego rozwarstwienia budowli ze wskazaniem poszczególnych faz budowlanych. Dokumentacja konserwatorska zostanie wykorzystana do celów projektowych w ramach przygotowań do rewaloryzacji budynku.



Dwór

Parterowy dwór wybudowany został przez rodzinę von Brand w ramach założenia fol­warcznego w latach 70. XIX wieku. Do 1945 roku obiekt rozbudowywany był dwukrot­nie. Na początku XX wieku wzniesiono piętrową oficynę od wschodniej strony budynku, a następnie również piętrową przybudówkę z drugiej strony i łącznik z oficyną. Rzut ca­łości zbliżony jest do prostokąta, natomiast bryła rozczłonkowana. Dwór i oficyna nakry­te są dachami dwuspadowymi, a przybudówka jednospadowym. Fundamenty wraz z co­kołem wykonano z ciosów granitowych, natomiast ściany z czerwonej cegły o wątku ho­lenderskim w dworze, które wyróżniają się rzędami ciemniejszej, mocno spieczonej ce­gły, ułożonej główkowo. Ściany pozostałych budowli również wybudowano z cegły cera­micznej, lecz o wątku krzyżowym. W elewacjach długich, frontowej północnej (dziewię­cioosiowej) i południowej od strony jeziora (ośmioosiowej) znajdują się wejścia na tej sa­mej, środkowej osi. Wejście od strony dziedzińca prowadzi przez granitowe schody i za­znaczone jest 3-osiowym ryzalitem. Trójkątne zwieńczenie ryzalitu obramowane jest ce­glaną rolką i zawiera owalny kartusz herbowy z piaskowca, przedstawiający głowę jele­nia (herb von Brandów) z hełmem i porożem jelenia w klejnocie. W polu tarczy znaj­duje się również napis ku czci wybitnego przedstawiciela rodu von Brand: Christian von Brand/AEUMERI CANTZLER/Anno 1660. Stolarka drzwiowa i okienna w większości zachowana: drzwi wejściowe ramowo-płycinowe, częściowo przeszklone, a okna skrzynko­we, dwudzielne, czteropolowe z dodatkowymi szprosami. W okresie powojennym w obrę­bie budynku prowadzono prace adaptacyjne, mające na celu wydzielenie indywidualnych pomieszczeń mieszkalnych.

Błażej Skaziński
Teresa Witkowska
Źródło: "Zamki, dwory i pałace województwa lubuskiego"
Galeria
Zobacz również
Kołczyn - kościół pw. św. Stanisława Kostki
Wieś sołecka Kołczyn położona jest nad Lubniewką, w dolinie...
Stypułów Dolny - Pałac
Zespół pałacowo-folwarczny wraz z XIX-wiecznym pałacem i...
Kozów - dwór
Wzniesiony najpewniej w 2. poł. XVIII w., był remontowany w...
Nietkowice - Dwór
Założenie dworsko-folwarczno-parkowe usytuowane jest na północnym...