Strona główna / Zabytki / Słońsk - kościół zakonu joannitów
Architektura sakralna

Słońsk - kościół zakonu joannitów

Rozmiar czcionki
A A A

Zakon joannitów założony został ok.  1130 roku jako  zakon krzyżowy, wywodzący  się z  bractwa przy  szpitalu św.  Jana Chrzciciela w  Jerozolimie, którego  początki sięgały 1070  roku. Celem działalności zgromadzenia była  walka z  niewiernymi i  opieka nad  pielgrzymami. Po  zdobyciu Jerozolimy przez  niewiernych, joannici przenieśli  się na  Cypr, a  następnie na  Rodos, gdzie  utworzyli własne, suwerenne państwo. W  1530 roku osiedli na Malcie. Posiadali też posiadłości we wszystkich państwach europejskich, zorganizowane w ramach balliwatów i podległych im komandorii. Zakon joannitów w Brandenburgii w okresie reformacji został zeświecczony, a jego kawalerowie przyjęli wyznanie protestanckie. W 1810 roku na terenie państwa brandenbursko-pruskiego nastąpiła sekularyzacja dóbr zakonnych. Brandenburski balliwat joannitów został przywrócony w 1855 roku jako elitarne stowarzyszenie kultywujące tradycje rycerskie i samarytańskie. Po 1945 roku został odbudowany w Zachodnich Niemczech.          
Joannici przybyli do  Słońska w  latach 1426-1427. Wcześniej miejscowość należała m.in.  do  rycerzy z  rodu von  Uchtenhagen, którzy  założyli tutaj zamek. Joannici obrali Słońsk na  siedzibę balliwatu i  przystosowali zastaną budowlę zamkową do  swoich potrzeb. O  szczególnych wartościach kulturowych Słońska decyduje wysoka ranga dwóch zabytkowych obiektów architektonicznych. Należą do  nich pojoannicki kościół parafialny oraz  zamek - prestiżowa rezydencja balliwów brandenburskich. Stopniowo, dzięki ofiarności kawalerów zakonu i  ich  mistrzów, wyposażano kościół oraz  stojący nieopodal zamek w  znakomite dzieła sztuki, nadające niezwykłego blasku i  splendoru ich  wnętrzom.    
Dawny kościół joannitów znajduje  się po  północnej stronie miejscowości, po  zachodniej stronie zamku, pozostającego obecnie w  stanie ruiny. O  wcześniejszej kaplicy zakonnej, znajdującej  się przed  zamkiem, wzmiankowanej przed  1460  rokiem, nic  bliżej nie  wiadomo. Świątynia jest  orientowana, murowana z  cegły, wzniesiona w  stylu późnogotyckim w  latach 1480-1508 z  inicjatywy mistrza Richarda von  Schulenburga. Budowla otrzymała plan prostokątny, z  wielobocznym zamknięciem po  stronie wschodniej. W  sensie architektonicznym jest  to  trzynawowa, czteroprzęsłowa hala z  obejściem i  wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Po  stronie północno-wschodniej znajduje  się czworoboczna zakrystia a  po  zachodniej czworoboczna wieża. Masyw wieżowy był  wielokrotnie przebudowywany i  remontowany, w  tym zwłaszcza po  1665 i  1694  roku oraz  po  pożarach w  1817 i  1847  roku. W  obecnym swym  kształcie wieża posiada neogotyckie cechy stylistyczne nadane jej  w  latach 1814 -1815 za  sprawą znanego berlińskiego architekta Karla Friedricha Schinkla.
Dirk Schumann dla  układu przestrzennego kościoła w  Słońsku znajduje odniesienia  formalne w  późnośredniowiecznych kościołach farnych na  terenie Dolnych Łużyc oraz  Ziemi Lubuskiej. Zarazem zaznacza, iż  obejście wokół prezbiterium posiadało również zalety natury czysto funkcjonalnej, ponieważ dawało wiernym możliwość prowadzania procesji wokół chóru oraz  intensywnego uczestnictwa w liturgii. Natomiast krótki korpus powodował nawiązanie do  przestrzeni centralnej, a  więc bez  wątpienia bardziej prestiżowej.
Korpus budowli, pierwotnie tynkowany, opięty jest  masywnymi przyporami, pomiędzy którymi znajdują  się ostrołucznie zamknięte okna doświetlające wnętrze. W  latach 1520-1522 nad  wnętrzem świątyni założono z  inicjatywy mistrza Georga von  Schlabrendorfa sklepienia gwiaździste, zdobione ponad  200  zwornikami o  średnicy od  13 do  20  cm, stanowiącymi dzięki zawartymi w  nich przedstawieniach, unikalny w  skali regionu zespół późnośredniowiecznej rzeźby. W  kolistych polach terakotowych zworników wyobrażono m.in.  Chrystusa, Matkę Bożą, Proroków, Apostołów oraz  innych  świętych, w  tym  Jerzego, Erazma, Dionizego, Sebastiana, Stefana, Krzysztofa, Katarzynę Urszulę, Dorotę, Helenę, Apolonię, a  także  zwierzęta, budowle, insygnia władzy i  insygnia zakonne, symbole ewangelistów, symbole zodiakalne oraz  inne  przedstawienia o  charakterze symbolicznym. Sklepienia kościoła pokryte są  malowidłami o  motywach floralnych z  wkomponowanymi przedstawieniami heraldycznymi, w  tym  rozbudowanymi herbami państwa brandenbursko-pruskiego oraz  herbami mistrzów. Obecne malowidła pochodzą w  gruncie rzeczy z  1925  roku i  stanowią efekt daleko idącej konserwacji nowożytnej polichromii. W  trakcie prac konserwatorskich prowadzonych w  latach 90.  XX wieku odnaleziono w  partii sklepienia chóru nowożytne malowidła, składające  się z  linearnych motywów roślinnych w  ramach wysklepków sklepiennych.
W  połowie XVII  wieku mistrz Jan Maurycy von  Nassau-Siegen przebudował kościół i  na  nowo zaaranżował wnętrze, wyposażając świątynię w  szereg cennych dzieł sztuki. Sporządzone w  latach 1652-1662 kosztorysy dotyczą m.in.  dwóch wiszących, mosiężnych świeczników oraz  jednego krucyfiksu wykonanego w  Berlinie. J.Ch.Beckmann stwierdził, że  Jan Maurycy von  Nassau tak  odnowił kościół i  tak  kazał go  urządzić, że  prawie ze  wszystkich stron można było zobaczyć kaznodzieję. Z  tego  też  czasu w  kościele zachował  się barokowy krucyfiks umieszczony na  belce tęczowej. Najcenniejszym jednak elementem wyposażenia świątyni pozostaje ołtarz z  przedstawieniami wykonanymi w  alabastrze i  białym marmurze, pierwotnie złocone i  srebrzone, zrealizowany w  końcu XVI  wieku przez  anonimowy warsztat z  kręgu sztuki niderlandzkiej. Ołtarz ten  został w  1626  roku przeniesiony z  berlińskiej kaplicy zamkowej z  inicjatywy katolickiego ministra i  mistrza Adama von  Schwarzenberga. W  latach 1652-1662 za  sprawą Jana Maurycego von  Nassau-Siegen wykonano dla  niego nową, drewnianą oprawę architektoniczną oraz  dodano kolejne płaskorzeźbione plakiety. Ołtarz jest  w  typie architektoniczny, wielokondygnacyjny z  centralną osią, w  której  umieszczono historię Zbawienia, w  tym przedstawienia Ostatniej Wieczerzy, Ukrzyżowania, Zmartwychwstania i  Wniebowstąpienia oraz  wiele, wiele innych. Do  cennych elementów wyposażenia świątyni  zalicza  się sześcioboczną, drewnianą chrzcielnicę z  1658  roku wykonaną przez  mistrza Michaela Vorderreutera z  Kostrzyna oraz  ambonę ze  śląskiego marmuru z  1773 roku będącą dziełem Kambly'ego z  Poczdamu. W  nawie kościoła eksponowana jest  też  płyta nagrobna Agnieszki von  Troschke z  domu von  Hohenstein, zmarłej w   1576  roku. Z  wystroju świątyni zachował  się ponadto fragment marmurowego popiersia Carla Wilhelma hrabiego Fink von  Finkenstein z  1801  roku, wykonanego przez  Gottfrieda von  Schadowa, o  czym  świadczy sygnatura umieszczona na  spodniej partii cokołu. Relikt popiersia odnaleziono w  latach 90.  XX w. i przechowywany jest  w  Urzędzie Gminy w  Słońsku. Ponadto na  szczególną uwagę zasługują organy piszczałkowe umieszczone na  emporze po  zachodniej stronie świątyni. Zostały one  wykonane w  1845 roku w  pracowni Bucholtza i  należą do  najstarszych w  regionie. Instrument poddawany jest  obecnie pracom konserwatorskim. Dopełnieniem wystroju świątyni są  umieszczone w  oknach korpusu nawowego witraże z  motywami heraldycznymi, wykonane w  1925  roku i  ufundowane ku  czci kawalerów zakonu joannitów poległych w  czasie I  wojny światowej.
Z  innych elementów historycznego wystroju i  wyposażenia, zniszczonych lub  rozproszonych po  zakończeniu II  wojny światowej, wymienić należy ławy z  lat 1652-1662, empory z  1773  roku, z  których  zachowała  się część zachodnia oraz  pamiątki po  Janie Maurycym von  Nassau-Siegen, popiersia dygnitarzy zakonnych, herb państwa brandenbursko-pruskiego, płyty i  pomniki nagrobne, tablice pamiątkowe, żyrandole, argentaria, w  tym  lichtarze ołtarzowe, kielichy z  patenami, puszka na  komunikanty i  wiele innych.
Na  szczególną uwagę zasługuje zwłaszcza zespół tablic herbowych w  liczbie 739  egzemplarzy poświęconych kawalerom zakonu joannitów balliwatu brandenburskiego. Najstarsze spośród nich zostały wykonane po  1652 roku, zdecydowana jednak większość w  4  ćwierci XIX  wieku. Zespół uzupełniany był jeszcze w  1  połowie XX  w., nawet do  1942  roku. Tablice herbowe, średnio o  wymiarach 70x50  cm, wykonane zostały techniką olejną na  deskach dębowych lub  sosnowych i  sporadycznie na  płótnie. Widnieją na  nich  herby wraz  inskrypcjami odnoszącymi  się do  konkretnych kawalerów zakonu, niekiedy z  podaniem daty ich  inwestytury. W  1945  roku tablice zostały przewiezione do  Archiwum Akt Dawnych w  Warszawie, a  następnie przekazane na  Zamek Królewski w  Warszawie. W  1988  roku, wskutek niefortunnej decyzji, tablice herbowe zostały niemal kompletnie sprzedane i  wywiezione za granicę. W  Zamku Królewskim w  Warszawie pozostało jeszcze około  140  tablic, pochodzących z  kościoła i  zamku, w  większości w  formie destruktów. Zostały one  powierzone Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków w  Gorzowie Wlkp., z  intencją przekazania ich do  kościoła w  Słońsku. W  latach 1998-2007 część spośród nich została poddana konserwacji.
Od  lat  90.  XX wieku trwają prace zmierzające do  przywrócenia świątyni dawnego blasku. Przełożono m.in.  dach, poddano konserwacji ołtarz, ambonę, witraże oraz  sklepienie. Prowadzone są  kolejne prace. Jest  to  możliwe nie  tylko przez  wzgląd na  zaangażowanie strony polskiej, w  tym  szczególności władz kościelnych, konserwatorskich, samorządowych oraz  osób prywatnych, ale  też  strony niemieckiej. Szczególnie aktywni w  dziele konserwacji słońskiej świątyni i  elementów jej  wystroju pozostają przedstawiciele zakonu joannitów, którzy  dopomogli w  zdobyciu środków finansowych na  poszczególne przedsięwzięcia oraz  wspierają zadania pod  względem merytorycznym i  organizacyjnym.
Kościół joannitów w  Słońsku jest  budowlą niezwykle prestiżową, pełniącą pierwotnie funkcje świątyni zakonnej a  następnie kościoła farnego. Jego  majestatyczna bryła wraz  ze  smukłą wieżą posiada szczególne wartości architektoniczno-przestrzenne w  krajobrazie kulturowym miejscowości. Wewnątrz kościoła zachowało  się wiele cennych elementów wystroju i  wyposażenia, świadcząc o  szczególnej randze tej  świątyni.                



 


Błażej Skaziński
Galeria
Zobacz również
Żagań - kościół pw. Świętego Krzyża (ul. Szpitalna)
Gotycki kościół, wzniesiony w XIV w., na miejscu wzmiankowanej...
Żagań, park pałacowy
Park w Żaganiu (niem. Sagan), o pow. 77, 49 ha, położony jest...
Żagań - Pałac
Położony jest na południowo-wschodnim obrzeżu starego miasta,...
Żagań - Kościół św. Piotra i Pawła
Historia kościoła sięga 1272 roku, kiedy to książę Konrad...